Moikom Zeqo, laboratori i ëndrrave

Moikom Zeqo, laboratori i ëndrrave

(Bisedë e kritikut Fatmir Minguli me Moikom Zeqon, autorin e librit “Klepsidra”, botim i “Toena”)

Pyetje: Në vargun e librave të tu me proza të shkurtra, i nderuar Moikom, libri “Klepsidra” më është dukur më i veçanti. Ka diçka shumë të qartë dhe njëkohësisht shumë ambikuide në tekstet e këtij libri. Diçka, që e përjetoj shpesh me hoshje, me kërshëri për të mos e kuptuar plotësisht. Ka një mbyllje të subjekteve por në çdo rast iluzioni përfundon me një padurim të hapjes së subjektit. Jam munduar të formuloj shkurt këtë dukuri, por kam bërë fraza të përafërta, pra kuptimi përfundimtar me rrëshqet, ose më humbet si uji që s’qëndron dot në pëllëmbën e hapur. Vështirësia e çdo kritiku letrar, në varësi të horizontit kulturor, është të bëjë përcaktime të pranueshme. Në librat e tu këto përcaktime më së shumti nuk formësohen, ose ndryshojnë formë pareshtur. Dua të di mendimin tuaj. Pse, si dhe qysh është në procesin krijues një gjë e tillë? Është e paramenduar nga ju? Apo thjesht spontane, sendërtim i improvizimit?

Përgjigje: “Klepsidra” është letërsi e mirëfilltë, por çdo letërsi e mirfilltë është plot enigma më shumë të brendëshme, sesa të jashtme. Nuk besoj aspak tek kategoria e shpikur (e shpifur) e gjoja frymëzimit mistik, që i vjen shkrimtarit si një meteor hyjnor nga lart, pra një vullnet i panjohur, që mund të emërtohet marrëzishëm, por që nga jashtë zotëron brendësinë e shkrimtarit. Një marrëdhënie e tillë është bizare, groteske, jo e vërtetë. Diku Borgesi ka thënë “nuk i kam zgjedhur unë këto tema, por temat më kanë zgjedhur mua”. Po këtu s’ka asgjë mistike, ndonëse luhet me fjalët qëllimisht si një lojë fatale shkaqesh dhe pasojash në një rrafsh irnok të stërholluar. Temat janë jashtë shkrimtarit siç janë edhe për të tjerët. Por disa tema përkojnë me dëshirën, ose interesin që shkrimtari befas ose ngadalë ngadalë, me durim, bindet se mund t’i shkruajë, se arrin t’i shkruajë.

Pyetje: Interesant. D.m.th kur temat të zgjedhin ty, në të vërtetë je ti që e krijon konvencionin se këto tema të kanë zgjedhur. Apo jo?

Përgjigje: Plotësisht e saktë. Që shkrimtari i përket deri diku racës së iluzionistëve nëpër sheshet e festave, kjo nënkuptohet, por është dhe një e vërtetë e pjesëshme. Loja e ndërlikuar e intelektit të shkrimtarit.

Pyetje: Si vetë funksioni i aparatit kohëmatës, më qartësisht rërëmatës i Klepsidrës antike. Iluzioni që Klepsidra tregon kohën nuk është i njëjtë me idenë se koha nuk mund të matet.

Përgjigje: Koha nuk mund të matet. Ajo mund të na matë ne, njerëzit, sendet, universin, gjithçka. Po koha nuk e mat dot vetveten. Anjshtajni e ka shpjeguar këtë. Shkrimtari e kupton pa patur nevojë të domosdoshme për formulat matematikore, as për sentencat dykuptimëshme të filozofëve.

Pyetje: Në Post Scriptum-in e librit ju shkruani: “Klepsidra është saga e Sizifit, lëvizja lart-poshtë si dhe poshtë-lart, që janë e njëjta gjë në pambarim. Më shumë se formë e kalimshmërisë së brishtë, e matematikës së thërrmijave të lëvizshme është amëshimi i pamatshëm dhe një absolute e vetëmjaftueshme. Çuditërisht ky është edhe ligji i letërsisë, artit të subjekteve (secila palë është subjekt i vetëm dhe i shumëfishtë). Karakteri klepsidar i librave nuk vihet dot në dyshim. Origjinaliteti është pikërisht tek lëvizja, tek vullneti i pathyer i shkrimtarëve sizifianë. Pa këtë lëvizja zhduket, pra edhe vetë Klepsidra reale, ose si simbol.”

Dua të vë në dukje se në librin tuaj “Anima Mundi” ju hulumtoni gjer në pafundësi palimpsestin, tek libri tjetër “Refuzimi i shkrimit” ju ngulni këmbë të vërtetoni se mendimet dhe idetë e njeriut nuk kufizohen nga shkrimi i tyre në gjuhën amtare, se në çastin e realizimit të shkrimit ndodh refuzimi i shkrimit, që mendimet dhe idetë të konvertohen, të tjetërsohen nëpër gjuhë të tjera që s’janë gjuha fillestare amëtare. Tek “Klepsidra” përqendroheni tek pamatësia e kohës nga instrumente të matjeve të limituara kohore. Pavarësisht formave në dukje të ndryshme substanca është e njëjta gjë. Apo s’është kështu?

Përgjigje: Është e njëjta gjë. Dhe njëkohësisht s’është e njëjta gjë. Letërsia është më e ngjashme me dialektikën heraklitiane se sa me logjikën aristoteliane, por aspak e rutinizuar me etikën rregullatore sokratike. Parimi i lëvizjes së shumëfishtë (hapësira) është dhe parimi i lëvizjes shumëdimensionale në të kundërt (koha).

Pyetje: Ju besoni tek filozofimi i letërsisë.

Përgjigje: Nëse përsiatjet konsiderhen filozofi, pa qenë domosdo apo në formë terminologjike letrarizim i filozofisë. Në këtë dallim ka mjaft hulli, mundësi mendore, harlisje idesh, madje dhe kapriçiozitet subjektesh.

Pyetje: “Klepsidra” e ndjell interpretimin në disa kahe, kritika vetvetiu kërkon qartësi, por edhe thjeshtëzim. Ajo s’mund të jetë shteruese, por as meditim ndihmës, parapëlqim, apologji. Kjo e vështirëson çështjen. Një esse për këtë libër mund të jetë prezantuese. Një esse e dytë e problematizon mendimin estetik. Një esse e tretë mund ta relativizojë çdo subjekt. Krijohet kështu një shumësi optikash. A është kshtu?

Përgjigje: Nëse kritika shkruan për një libër dhe hesht ahere është e natyrshme që të mos shkruaj më. Veprat e mira nuk e mpiksin, kufizojnë atrofizojnë, e nxjerrin jashtë funksionit kritikën. Flas për kritikën serioze. Po në të vërtetë letërsia nuk shkruhet për kritikën. Është autonome nga kritika, ekzistenca e së cilës kushtëzohet paraprakisht dhe përfundimisht nga ekzistenca e letërsisë. Një kritikë pozitive nuk është se “e ngre” nivelin e veprës letrare, ashtu si edhe një kritikë negative s’arrin “ta ulë” këtë nivel (natyrisht nëse vepra ka nivel mbi atë mesatar.) Shkrimtari i vërtetë është përherë i vetëdijshëm dhe i bindur për vlerën e asaj që ka shkruar dhe është moskokëçarës, indiferent se ç’do të thonë kritikët në të gjallje të tij ose pas vdekjes. Ky atribut është mbijetesa e letërsisë. Nuk besoj se madhështinë e Homerit e kanë bërë të tillë kritikët inteligjentë, as trillin magjepsës të Servantesit. Veprat letrare të mëdha mund të lexohen në shekuj pa i lexuar fare kritikët, pa ditur se ç’mendojnë kritikët për to. Kjo s’duhet harruar asnjëherë. Ja që kështu është. Por edhe kritika e ka rolin e saj iluminues. Edhe kjo nuk duhet shmangur. Por s’varet nga shkrimtarët.

Pyetje: T’i rikthehemi “Klepsidrës”. Tregimi, që i jep titullin librit, nis me një gjetje arkeologjike në nekropolin romak të Durrësit. Ka një zanafillë konkrete. Pastaj subjekti futet në një lloj labirinti, ku kryqëzohen për t’u identifikuar dy metafora, ajo e vetë Klepsidrës kohëmatëse dhe kërkimit të Arkës së Moisiut, që mbartë shkrimet (Dekalogun) e Zotit në pllaka guri. Linjat janë të ndara në kohë dhe në hapësirë. Prap njësohen. Në të dy simbolet është kërkimi faustian për të vërtetën ekzistenciale të njeriut. Kjo i bën të çuditshëm rrëfimin, ngjarja konkrete gjatë abstragimit merr konotacione universale. Te tregimi “Princi Hirtigr” shtjellohet takimi i dialoguar në Bibliotekën e Kopenhagenit me drejtorin e saj Dr. Ostvald për sagat nordike të shekullit X ku përmendet Albania dhe princi arbër Hirtigr, i panjohur nga kronikat. Përsëri një kërkim i ethshëm për këtë personazh borgesian (jo më kot në subjekt shfaqet shpesh fantazmë e Borgesit plak me bastun, duke lëvizur në hollin e Bibliotekës dhe mbi retë qiellore.) Në një tjetër tregim fliet për kalorësin pelegrin Arnold Von Horf i cili kërkon Malin e Hënës, që sipas një steriotipi mitik gjendet diku në Afrikë e kinse nëpër shpatet e tij mund të mbrihet në Eden (si Kolombi në kontinentin e ri). Kërkon i paragjykuar si dështim e megjithatë mbushamendës. Për ju këto hulli janë intrigimi, që pllenon letërsinë?

Përgjigje: Sigurisht. Intrigimi është zanafillor, thelbi i lëvizjes, përplasjeve, ngjizja e parabolave letrare. Koncepti i Aristotelit për rëndësinë e intrigës në art nuk është zbehur, nuk është mekur. Mbijeton. Përshtatet. Kultivohet me intelektualisht. Më befasisht. Përtej rutinës. Përtej kich-letërsisë. Përtej joletërsisë. Intriga si tharm dhe substancë letrare është e pavdekëshme. Libri im “Klepsidra” bazohet tek intriga që ndjell, shtegëton, qoftë edhe si alegori, por më tepër si metaforë. Të kërkosh gjetjen dhe kthimin pas në kohë të Princit Hitigr është diçka e ngjashme me kërkimin e Malit të Hënës si topografi fantaziste e Edenit, që orientohet por nuk vërtetohet. Por idetë nuk zhduken. Ato janë si Feniksi mitik. Përsëritje ciklike. Disa e quajnë letërsinë hermenautikë. Për mua është një argonautikë. Aventurë e shpirtëzuar. Lëvizje heraklitiane. Të arrish tek objekti i binjakëzimit të Klepsidrës dhe Arkës së Moisiut, tek atdheu i Princit Hitigr, apo tek Mali i Hënës është përherë një kahje e pafundme, pavarësisht subjekteve, emrave. Ja një arketip mendor. I madh. Këtu është zanafilla e kërkimit të Gilgameshit për utopinë e njeriut t ëpavdekshëm (të zhdukë vdekësinë e racës njerëzore), Itaka e Odiseut (dhe e Kavafit), Netët Valpurgjike të Faustit, hakmarrja homerike e Hamletit, meditimet Xhojsiane të Leopold Bloom-it, koordinatat poetike të varrit të Milosaos (që është varri i vetë De Radës). Kështu objektivizohet çdo subjektivizëm trillues. Çdo “fiction” bëhet realitet. Fjala e shkruar bëhet materje tipografike, por mbas leximit bëhet shpirt. Më shumë se procesi i të shkruarit letërsia është procesi i të lexuarit. Kjo është pika e sublimimit mendor. Më lejoni të citoj Konicën mendjemprehtë: “Lexuesit, veç të tjerave, nga shkalla e zgjuarsisë së tyre, niveli kulturor dhe natyra e shijeve të tyre, përbëjnë disa kategori. Shkrimtari i drejtohet një dore lexuesish. Askush nuk do të dinte të shkruante për gjithë kombin; ai që do të donte ta bënte këtë, do të detyrohej ta përshtatëte gjuhëne vet me gjuhën e dorës së lexuesve me pak të mësuar – i ngjashëm me një admiral që përshtat ecjen e skuadrës së vet të anijeve me shpejtësinë maksimale të anijes së vet më pak të shpejtë. Një shkrimtar i tillë do të përfundonte për pasojë që të mos përdorë veçse 200, ose 300 fjalë që formojnë fjalorin e një argati ferme. Shkrimtari nuk i drejtohet detyrimisht veçse një grupi lexuesish, dhe, për të ekonomizuar vëmendjen e tyre, e përshtat vazhdimisht mënyrën e vet me nivelin e tyre. Dhe me të gjitha këto shkrimtari i vërtetë mund të ndehë më të fortin personalitet, por gjithnjë edhe brenda caqeve mendore të racës dhe dorës së lexuesve të vet – ose së paku të zhvendosë këto cae në përputhje me lakoren e tyre. Stili rezulton, pra, në një farë mënyre nga bashkëpunimi i racës dhe i dorës së lexuesve me shkrimtarin. Stili është vetë ky Trinitet, aq misterioz dhe aq i pandashëm.”

Shkrimtari, sipas meje, synon nivelin më të lartë konceptual të lexuesit. Por është shkrimtari që e krijon lexuesin dhe jo ndërsjelltas. Kur arrihet ngjizja, përputhja (por edhe kontradikta), midis tyre, kjo është në të vërtetë letërsia. Bashkimi, rrefuzim, ndarje për t’u identifikuar. Arketip pllenues.

Pyetje: Duke e parë me vëmendje librin tuaj mund të ravizoj disa cikle: 1) cikli i rrëfimeve ku historicizohen mitet si “Dashuria”, “K3x”, “Eigma e shishes në fund të detit”, “Gojëdhëna e tokës dhe e detit”, “Muzikanti Karion”, “Tregim me përralla për vajzën Dardana”, “Rozafa”, “Melisa”, “Hoiçi, muzikanti i verbër pa veshë”, “Pavdekësia”, “Gamilja e purpurt”, 2) Cikli, ku figurat historike parabolizohen (madje edhe mitizohen) si “Vetëvrasja e Teutës”, “Mark Sabidius Aemilia Maximus nga Scampa”, “Rrëfimet”, “Averoesi dhe zogu Simurg Anka”, “Concedo Nulli”, “Shtëpia e lagësht e Hadit”, “Andrea Manesi”, “Enigma në Napoli”, “Udhëtimi i shekujve”, “Jul Cezari dhe Jezu Krishti”, “Fatih-name për Akçehisarin”, “Viti 1555”, “Eskili, breshka, shqiponja”, “David Arianiti”, “Getja dhe shqiptari”, 3) Cikli i prozave metafizike si: “Gratë mistike”, “33 Qiejtë e Budës”, “Peshku i dy botëve”, “Mbi ujërat e amëshimit”, “Kapërcim mbi të ardhmen”, “Vetëvrasja e Lazarit”, “Ëndërra si realitet”, “Librat dhe furrat”, “Bota e idhtë”, “Bumerangu”, “Pusi”, “Fytyra”, 4) cikli i subjekteve thriller si “Koka mbi ushtë”, “Thesari”, “Xhuxhat”, “Fantazma e detit”, 5) cikli i persiatjeve eseistike si: “Sekreti i madh”, “Formula magjike”, “Ëndërra si realitet”, 6) tregimet e përjetuara (që kanë në mundësi struktura romanesh) si “Të fjeturit e shpatës”, “Dhjetë milion kuaj”, “Shteti H”, “Rrëfim për Katerinën”, “Sytë”, “Kapërcim në të ardhmen” etj. Besoj se mund të bëhet ky lloj klasifikimi, apo spektri. Por s’është e thjeshtë. Kjo hekzagoni subjektesh është më tepër spontane se sa e paramenduar. Fragmentet modelojnë të tërën. Nuk e di ç’mendoni ju?

Përgjigje: Ç’mendoj? Letërsia është autonome nga kritika. Por edhe kritika e mishëron një lloj autonomie ndaj letërsisë. Kjo dihet. Klasifikimet bëhen. Dhe do të bëhen. Por më shpesh kufijtë përcaktues sfumohen. Ndërthuren. E tëra gjithmonë fragmentizohet. Dhe kjo dihet.

Pyetje: Tregimi i gjatë “Të Fjeturit e Shpatës” të shqetëson. Në laboratorin e Institutit të Kulturës Popullore” ruhet shpata konkrete e vitit 1813 me mbishkrimin misterioz, që flet për Të Fjeturit e Shpellës” sipas Sures 18 El Kelf të Kur’anit. Kjo shpatë i përkiste Jusufit, Agait të Jasemisë nga Damasku, me origjinë nga Leskoviku i Shqipërisë. Në shpatë janë shënuar edhe emrat e 7 djemve që për t’i shpëtuar një persekutimi fjetën brenda shpelëls për 309 e u zgjuan përsëri. Kaq mjafton për ty Moikom dhe shkruan për tërë legjendat e ngjashme biblike si të profetit Jeremia, Abimelekun, Çoni Hamagelin, për priftin mitik Gjoni i Lindjes, luftëtarët e llahtarshëm të kështjellës së Alamutit, disa personazhe fantazmagorikë të librave të Herbert Wellsit, për mitet dhe heronjtë e keltëve, shpatën e nënujshme të liqenit të Avalonit, që u bë shpata e ngulur në gur e mbretit Artur. S’le pa permendur dhe shpatën e Gjergj Kastriotit. Duket sikur shpata e shqiptarit Jusuf mbart dhe pjell tërë shpatat. Si një subjekt që mund të koncentrojë tërë subjektet. Ja një veçori e dallueshme stili. Fare mirë mund të shndërrojë këtë tregim në një roman. Pse s’e ke realizuar?

Përgjigje: Nuk e di. S’është përherë e domosdoshme. Mendoj (besoj) se tregimi, proza e shkurtër është prova më e madhe e aftësive të një shkrimtari. Koncentrimi është më i mirë se sa hipertrofizimi. Lakonikja më e fuqishme se sa e hollësishmja. Shumë shkrimtarë, madje shumë të talentuar kanë bërë të kundërtën. I ka tërhequr madhësia e prozës. Shumë tregime të tyre të mrekullueshme i kanë fryrë për t’i quajtur romane, sipas formulës “shto miell e shto ujë.” Kanë eksperimentuar për të thënë pedanterisht gjithçka. Por letërsia asnjëherë nuk thotë gjithçka. Ajo thotë diçka për gjithçka. Zgjatjet janë teprim. Shpesh romani është komentimi i mërzitshëm i tregimit parak. Shkrimtari nuk duhet të vetëkomentojë. Kjo e hedh lexuesin. E largon. Të gjithë romanet dhe ato më të mëdhenjtë e më të shquarit e kanë këtë difekt, që mund të shmanget.

“Don Kishoti” s’vlerësohet nga faqet e shumta (faqe të tërë edhe mund të mos i lexosh fare), por për tharmin e ngjeshur të të vërtetave origjinale që janë të thelbit ekzistencial. Nëse mundesh të shkruash shkurt një ide, pse ta shkruash gjatë? Ta frysh? Ta shproporcionosh? E pse? Borgesi s’shkroi kurrë romane. “Zhaku Fatalist” i Deni Dideroit është sa një tregim i gjatë ndonëse quhet roman. Çdo roman i suksesshëm është një tregim i suksesshëm. Konica ynë ke quan “ekonomia e fjalës, e stilit”. Herbert Spenceri (që e citon Konica) thotë “Nëse është epërsi të shprehësh një ide me sa të jetë e mundur me më pak fjalë, një epërsi tjetër e tillë është ta shprehësh me sa të jetë e mundur me më pak rrokje”. Të shkruarit ngjeshur mund të jetë ekonomi për ata lexues mendja e të cilëve zhvillon dhe analizon përbrenda në lexim e sipër. Ngjeshja, jo hapërdarja! Epitafet epigramatikë janë esenca e biografive. Proverbat lënda radioaktive e mençurisë njerëzore. Le t’i kursejmë pyjet për letrën! Këtë mundësi ta jep tregimi, më praktikisht sesa romani. Arësyetim i skajshëm? E çmoj zhanrin e romaneve të mëdhenj. Të pazëvendësueshëm. Çdo tregim i madh është potencialisht një roman i madh. Pse t’ia mohojmë këtë eliptizëm të mrekullueshëm tregimit?

Pyetje: Nuk di se sa ke të drejtë Moikom. Sinqerisht kjo ide më pëlqen sidomos për rastin e tregimit tënd « Thithësi i librave ». Në një shkrim timin kam thënë se tregimi “Thithësi i librave” është përfaqësimi më i denjë i “Klepsidrës”. Një murg shqiptar, nga Kanina e Vlorës i quajtur Nifon në Athos zbuloi befas se kishte aftësinë e frikshme që sapo i prekte me gishta librat, kodikët, dorëshkrimet i thithte tërë gërmat. Thithi kështu biblioteka të tëra, vepra të antikëve paganë dhe të mesjetarëve të krishterë. Por Thithësi Nifon plas një ditë. Gjithçka qe kish thithur shpërndahen prap. Sipas parimit të lëvizjes poshtë-lart dhe lart-poshtë të rërës së Klepsidrës. E pra ky tregim mund të bëhej roman. Subjekt i pazakontë. Tepër origjinal. Por mund të bëhej fjala vjen një film hollivudian. i shkurtër, por mbresëlënës. Zgjon më tepër mendime se sa i ka të fiksuar në shkrim. Më shumë hapësirë. Më shumë kohë. E plotëson metaforën e Klepsidrës. “Thithësi i librave” më kujton tregimin “Të murosurit” në librin “Refuzimi i shkrimit”. Dy priftërinj të murosur në afreskun e Shën Sofisë së Konstandinopojës që do të dalin të gjallë një ditë sipas profecive nga afresku. Nifoni mund të ishte i treti. Ti Moikom operon me personazhe të metaforizuar. A nuk i bën kjo gjë personazhet më tepër simbolikë se sa realë?

Përgjigje: Personazhet realë janë vetëm në jetën konkrete biologjike. Me letërsi nuk flitet për njerëz të tillë se letërsia s’është realitet biologjik. Figurat historike në letërsi bëhen personazhe letrare. Ky është dallimi. Nga përgjithësimi krijues, që i modelon, këto personazhe të artit të fjalës madje historicizohen. Fjala vjen Don Kishoti si personazh letrar ngjan si njeri historik, një spanjoll kushëri, xhaxha, ose vëlla i Servantesit (po aq i gjallë në të njëjtin shekull). Aq magjishëm ndodh kjo gjë sa nuk shqetësohemi fare, s’na hyn në punë nëse Don Kishoti është i shpikur dhe nuk ka ekzistuar në të vërtetë asnjëherë përveçse në imagjinatën e shkrimtarit që ja përcjell imagjinatës së lexuesve të shekujve. Ngjan si iluzion optik, i pabesueshëm por shumë i pranueshëm dhe intim. Kjo shkakton gëzim dhe dobishmëri të konvencionalitetit trillues. Kur flasin për metaforizimin e personazheve nënkuptohet pikërisht kjo gjë, por edhe origjinaliteti i stilit. Çdo personazh letrar është në substancë më simbolik se sa vetë autori si njeri konkret. Më kujtohet tregimi i Borgesit “Funesi ose kujtesa”. Flitet për një njeri të quajtur Funes që kishte kujtesë sa tërë njerëzit që jetojnë, kanë jetuar, apo do të jetojnë në këtë planet. Një njeri konkret i ngjashëm nuk ekziston. S’e beson askush. Por si personazh Funesi është çuditërisht i vërtetë, madje grish intimitetet, respekt dhe frymëzim. Simbolizmi në këtë hulli shërben, është funksional, shton besimin, bën një botkuptim inteligjent. Le të citojmë ç’thotë në librin VII të “Historiae Naturalis” Plini për Kujtesën “ut nihil non usdem verbis redderretur auditum.” (“që asgjë nga ajo, që është dëgjuar, të mos përsëritet me fjalë të njëjta”). Kjo shembëlltyrë është edhe e letërsisë. Në fund të fundit letërsia është mjeshtëri hulumtuese dhe përherë simbolike e kujtesës, ose kipci i historisë. Por në kuptimin e vet. Jo të kronikës.

Pyetje: Mbas botimit të  Miscellanea-ve me poezi, ju keni botuar librat me prozë të shkurtër: “Gjumashët e Efesit”, “Adami i Fshehur” “Perëndia 1”, “Shitësit e Kaosit”, “Njeriu Jeshil”, “Refuzimi i shkrimit” dhe “Klepsidra”. Pra Miscellanea-t e tregimeve. A do ta vazhdoni këtë seri librash dhe më tej?

Përgjigje: I kam dhe dy libra me prozë të shkurtër në shtyp. Shtëpia botuese “EUGEN” do të botojë sëshpejti “Librin e Sinopseve”, kurse “Dituria”, në vazhdim të “Refuzimit të shkrimit” librin “Vetullat hyjnore”.

Pyetje: Idea e një opera omnia të prozës së shkurtër është tërheqëse, por edhe sfilitëse. Italo Calvino në një libër të tij thotë se ka dashur të formulojë “një poetikë të të shkruarit shkurt”. Për Calvinon kjo prirje është më e fuqishmja në letërsinë e sotme bashkëkohore. A mendoni dhe ju kështu?

Përgjigje: Sigurisht. Kështu mendoj. Mos harroni se kam botuar libra me prozë të gjatë si “Kështu foli Mona Liza”, “Mes Laokoontit dhe Krishtit”, “Syri i Tretë” “Grishje e Florimontit” dhe “Anima Mundi”. E njoh peripecinë e rëndë të prozës së gjatë, madje shestimin e shumë të ndërlikuar. Por kjo përvojë më ka ngulitur tek njësitë tekstore më lakonike. Ky kthim vjen me pjekurinë, me kultin e së qartës dhe një lloj matematizimi të rendit të fjalëve. Italo Calvino ka shprehur thelbin e sintezës. Ai thotë gjithashtu se tek Borgesi idea e letërsisë është një botë e ndërtuar dhe e drejtuar nga intelekti. Kjo ide është kundër rrymës në vijë të gjatë të letërsisë botërore, që priret në kah të kundërt, do të thotë që do të na japë barasvlerësimin e grumbullit magnetik të ekzistencës, në gjuhë, në thurimën e ngjarjeve, në eksplorimin e pavetëdijes. Edhe Paul Valery (si Borgesi) si prozator dhe mendimtar synonte një fitore të rregullit mbi kaosin e botës. Tek prozat e sintezës këmbëngulëse fjala e shkruar e ka një realitet ontologjik dhe se gjërat e botës ekzistojnë për të vetëm kur lidhen me gjërat e shkruara. Proza të tilla janë bërthama solide në rrjedhshmërinë dhe ndërkëmbyeshmërinë e skenareve metafizikë. Pra ka një osmozë mes fakteve reale dhe shkrimit imagjinativ. Modeli ideal nuk është një ngjarje mitike, që i paraprin të shprehurit verbal, por vetë teksti. Teksti si pëlhurë fjalësh, koncert kuptimesh, panair imazhesh, hapësirë polifonike, ku një temë zhvillon, harlis variacionet e panumërta.

Pyetje: Kjo mënyrë të shkruari njësohet me prozën metafizike…

Përgjigje: Proza që shkruaj unë është prozë metafizike, por jo sipas estetikës teologjike. Prozat e mrekullueshme të Migjenit (që s’e ka njohur Borgesin) janë në të vërtetë metafizike, thelbësisht të tilla, pavarësisht dukjes të një realiteti të zymtë dhe kërcënues. Shikoni Zhakun Fatalist të Deni Dideroit, që unë e kam rilexuar i çmerituar këto kohët e fundit. Ngjan si një prozë migjeniane. Për nga metafizika inkandeshente dhe përvëluese e ekzistencialitetit, e dilemave, ngulçit, e kundërvënieve titanike, e katastrofave dhe e shpresës, e mendimit dhe kundërmendimit, e dritës dhe territ. Prandaj edhe proza e Migjenit është e pashembullt me një joshje të padyshimtë paralajmëruese. Kur them prozë metafizike e kuptoj si predikat jo aq të fuqive deterministe se sa edhe e lirisë vetiake të njeriut të vetmuar, por që ka kult dhe optikë tërë njerëzimin. Pra edhe të letërsisë botërore që nis përpara Homerit me Gilgameshin me dilemën e jetës dhe të vdekjes, e njëjta gjë që artikulohet tek mendimet shpërthyese të Hamletit, apo tek meditimet migjeniane (hamletiane) tek “Vetëvrasja e trumcakut”.


MË SHUME NGA Intervista