Uporedite izborni proces na Kosovu sa izborima u Srbiji, Albaniji ili S. Makedoniji, a onda razmislite koja se od tih zemalja drži pod sankcijama, a koja se tetoši, mazi i pazi, kaže za RTK Live makedonski diplomata Arsim Zekoli.

Nedavna izjava generalnog sekretara NATO Marka Rutea da Alijansa duže od dvije godine traži da se utvrdi odgovornost za teroristički napad u Banjskoj i napad na pripadnike Kfora u Zvečanu 2023. godine, te da mu je predsednik Srbije Aleksandar Vučić obećao ‘da će raditi na tome’, samo je na prvi pogled taktička; suštinski, ona je - strateška. Naime, zahtjev NATO-a za hapšenjem i procesuiranjem Milana Radoičića, kao najodgovornijeg za Banjsku, personalizovano je taktički potez; strateški gledano, cilj je sasvim drugi, dublji”, kaže za RTK Live bivši šef makedonske misije OSCE-a u Austriji i Turkmenistanu, ambasador Arsim Zekoli.

RTKLive: Koji je to cilj, ambasadore Zekoli?
ZEKOLI: Vraćam Vas na rane osamdesete, kasne sedamdesete, i podsjećam na srpsku paravojnu formaciju unutar JNA, predvođenu visokim oficirima poput generala Rada Hamovića, Nikole Ljubičića, Petra Gračanina, koji će kasnije biti udarna pesnica ne samo političkog ‘miloševićizma’, nego i motor paramilitarizacije srpstva unutar JNA. Milan Radoičić direktni je potomak te sprege parapolitike i paramilitarizma, koji dominira ne samo političkom, nego i službeno-vojnom arhitekturom Srbije, i to dijelom kao plaćenici, dijelom kao ‘patriote’. U tom scenariju, NATO ne može mnogo očekivati od Aleksandra Vučića, a da prije toga ne prihvati svoju odgovornost za pogrešne strategije.

RTKLive: Kakvu tačno odgovornost ima NATO?

ZEKOLI: Paramilitarizacija srpstva pod okriljem JNA u vrijeme Slobodana Miloševića bio je fenomen; stabilokratska tolerancija NATO, SAD i Evropske unije prema parapolitikama i paramilitantima unutar Srbije doprinijela je da taj fenomen eskalira. Zato ga je danas veoma teško iskorijeniti i Srbiju uskladiti sa pozicijom NATO zasnovanom na legalnim vojno-bezbjednosnim, državnim strukturama, koje moraju eliminisati i iskorijeniti rivalske paravojne formacije i ćelije. To je izazov za Vučića, koji bi taj zahtev htio isporučiti radi svoje bezbjednosti. Međutim, pitanje je ima li smjelosti, čak i instrumente da to izvede. Mračna sjenka sudbine Zorana Đinđica, nakon što se bivši srpski premijer suočio sa paravojskama, danas lebdi kao taman oblak iznad Vučića. Uostalom, uporedite brzu Vučićevu reakciju na rusko-srpske kampove povezane sa Rumunijom i Moldavijom i njegovo izbjegavanje teme Radoičića.
RTKLive: Hoćete da kažete da se predsjednik Srbije plaši Radoičića?

ZEKOLI: Mediji u Beogradu upadljivo su ignorisali izjave američkih diplomata o kosovsko-albanskim saradnicima CIA i najbližim ‘jaranima’ Radoičića. Čini mi se da to veoma jasno ukazuje na prirodu zvijeri koja reži na Vučića. 

RTKLive: Generalni sekretar Rute kaže da NATO “pažljivo prati dijalog o normalizaciji odnosa Beograda i Prištine”, dodajući da je, preko KFOR-a, NATO u to indirektno uključen. Može li se više govoriti o dijalogu?

ZEKOLI: Otvoren i ozbiljan dijalog moguć je između demokratija. Kada sa jedne strane imate demokratiju Kosova, a sa druge autokratiju Srbije, onda je riječ samo o polemici i formi bez iskrenosti i ozbiljnosti. Uporedite izborni proces na Kosovu sa izborima u Srbiji, Albaniji ili S. Makedoniji, a onda razmislite koja se od tih zemalja drži pod sankcijama, a koja se tetoši, mazi i pazi. U tom smislu, izjava Rutea, kao i drugih zapadnih birokrata, je kontradiktorna.

RTKLive: Zašto je kontradiktorna?

ZEKOLI: Zato što na površinu izvlači dubinski sukob između principa demokratije s jedne i politikanstva, odnosno tzv. evropeizacije sa druge strane. 'Evropeizacija' je imitacija demokratije, koju možete oblikovati, gnječiti i razvlačiti do mile volje. EU i NATO to upravo čine, što dokazuju na primjeru Srbije, pa i Albanije i S. Makedonije. 

Evropeizacija je samo nastavak politike stabilokratije, ali pod drugim imenom. Jer umesto da podrži i promoviše demokratizaciju i dialog, diplomatija NATO i EU postaje dogmatska, formulaciona, evropejska smetnja i sabotaža istinske demokratizacije regiona. To se najbolje vidi u disparitetnom odnosu prema evropejstvu Vučića i Edi Rame s jedne i demokratizaciji Albina Kurtija sa druge strane. 

RTKLive: Ipak, u odnosu na prethodnu godinu, u kojoj mjeri je promijenjena pozicija predsjednika Vučića - i u Srbiji i na međunarodnom planu?

ZEKOLI: “Možeš varati neke ljude neko vrijeme, možeš varati sve ljude neko vrijeme, ali ne možeš varati sve ljude sve vreme”, reko je Abraham Linkoln. To važi za Vučića.
Kada je riječ o njegovoj poziciji na međunarodnom planu, promjena kursa prema Vučiću nastala je kao posljedica preduge uloge ‘neutralca’, koja je na kraju kod velikih sila otvorila dilemu: je li predsjednik Srbije istinski ‘neutralan’ ili je, pak, ‘šaptač’ koji vam govori ono što želite čuti, a prenosi ono što mu je rečeno u povjerenju. Posljednjih godinu i po, Vučić je od strateškog ‘čovjeka od povjerenja’ došao do statusa kolonijalnog povjerenika. Vučićeva situacija dosta je slična onoj u kojoj se nalazio bivši makedonski premijer Nikola Gruevski na kraju vladavine, i to uprkos masovnoj simulaciji podrške.

RTKLive: Gdje vidite tu sličnost?
ZEKOLI: U oba slučaja, promjena stava dolazi kao posljedica nerazumevijanja bazičnog principa američke politike prema regionu. Kaži šta želis za sebe, poručuju Amerikaci, a ne protiv drugih, što je antiteza ruskoj imperijalnoj politici, koja se, najopštije rečeno, svodi na pitanje - šta mrziš kod susjeda. Primjer je kontradiktornost srpske političke misli, utemeljene na politici suverenizma za sebe, ali i negaciji suverenosti drugih. Ova strategija nije samo trn u oku NATO, SAD, EU, već i Damoklov mač koji se može okrenuti i prema onom koji njime maše po regionu.    

U ovom trenutku, u očima partnera, Vučić je okupirao predsedničku poziciju. Na vlasti ga održava nedoumica Zapada oko toga kako se suprotstaviti liderskom duhu “miloševićizma” kao konstante srpske političke misli. Vučić očito nema ni viziju ni snagu da se suprotstavi tom duhu.

RTKLive: Ima li opozicija snage za to?
ZEKOLI: Opozicija i studenati kreću se u ideološkim ekstremima ‘jugoslovenstva’ Mirjane Marković ili ‘srpstva’ Slobodana Miloševića, ali bez kapaciteta da zauzmu radikalan stav prema samom Miloševiću.

RTKLive: Srbija nikada nije imala veći ugled u svijetu, ponavljao je prethodnih godina predsjednik Vučić. Da li tu tezu potvrđuje kriza sa Naftnom industrijom Srbije (NIS), čiji je Rusija većinski vlasnik? Predsjednik Vučić sada kaže da Rusija Srbiji neće da proda svoj udio u NIS-u, a da Amerikanci nisu dali potrebnu licencu za prodaju trećoj strani.
ZEKOLI: Moskva neće da prod udio u NIS-u, a možda i Peking to ne dozvoljava, čak i kada bi Moskva htjela. Vučićevo patetično samosažljevanje i samoviktimizacija otkrivaju pogubnost diplomatije ‘vrludanja’ na sve strane. Čak je i Enver Hodža pokazivao više odlučnosti u prekidu sradnje sa SSSR-om, onda i sa Kinom, ostavljajući Pariz kao jedinu sponu sa vanjskim svijetom.

Razlika je u tome što je Vučić, kao i sama Srbija, u ‘landlock’ poziciji zavisnosti od susjeda, koji su ili političke ‘luke’ NATO i EU ili strateške dunavske ili pomorske luke Jadranskog, Jonskog ili Egejskog mora. Uloga NIS-a kao finansijera pro-ruskih narativa bila je silom tolerisana, sve dok Srbija nije zaokružena NATO zemljama i distancirana od članstva u EU. Nakon inkorporacije Srba iz susjedstva unutar NATO i ubrzavanja članstva u EU, uloga NIS-a prelazi iz faze ekspanzije ‘srpskog sveta’ u fazu implozije na račun same Srbije. Sankcije prema NIS-u, dakle, možemo postatrati ili kao vid pritiska za otklon od rusko-kineske eksploatacije Srbije ili kao pokušaj uklanjanja prepreka za ubrzano članstvo Srbije u EU.

RTKLive: Kako ih vidi predsjednik Srbije, što mislite?
ZEKOLI: Mislim da Vučić polako naglinje prema drugoj opciji. Za razliku od oportunizma opozicije i studenata, koji, ponavljam, preferiraju ekstremizam, a ne radikalizam.

RTKLive: Koliko će rasplet političke krize uticati na stabilnost regiona? Imaju li osnova zebnje da bi, u smislu pojačanog srpsko-ruskog uticaja, sjever Kosova i sjever Crne Gore mogli biti ugroženi?

ZEKOLI: U regiji gledamo proces sličan onom iz post-staljinističkog peroda SFRJ nakon pada Aleksandra Rankovića (1966.) i Ustava iz 1974. godine, ali u verziji ‘entitetizacije’ regiona po modelu ‘zajednice srpskih opština’ na Kosovu. Doduše, sada kao nasleđe Soroševih eksperimenata i zapadnih kratkovidosti u zloupotrebi građanskih ili multietničkih koncepata. Na papiru, oni djeluju poput ‘kalifornijskih hipi zadruga’; u realnosti, ništa više od lijepih, cvijetnih pokrivači nad nacional-socijalističkim politikama.
Zamah ‘entitetizacija’ nije rođen iz vakuuma, već je proizvod licemjernog odnosa Brisela, Vašingtona, Berlina prema regionu, u kojem su, sve po mjeri stabilokrata, oligarhije i klanova, prihvaćene ‘etničke’ interpretacije i formule o ‘multietničnosti i multikulturalizmu’. Stoga, ma koliko se to ne dopadalo većini, Bosna i Hercegovina, Kosovo, S. Makedonija i Crna Gora nisu “multietničke” i to ne mogu biti.
RTKLive: Zašto?
ZEKOLI: Upravo zato što Zapad multietničnost traži od svih, dok istovremeno prihvata, čak i legitimize, ‘srpski svet’. Ukratko, Evropsku uniju, SAD i NATO je želja za postizanjem jeftinog mira i stabilnosti učinila glavnim sponzorom širenja ‘srpskog sveta’, sve pod plaštom ‘multietičnosti’.

Mislim da je vrijeme da EU, NATO, Vašington, naročito Berlin, Pariz, prihvate i insistiraju na regionalnoj aplikaciji modela tzv. Tiranske platforme, kojom je Tirana izdejstvovala da putem albanskih političkih stranaka u S. Makedoniji de facto demonstrira otklon od velikodržavnih aspriacija. Druga je stvar što zapadni partneri nisu isporučili istinsku ravnopravnost Albanaca u S. Makedoniji, već su se opet opredijelili za novi ciklus ‘multietičnosti’: nakon debakla lijeve verzije SDSM, sada u desnoj verziji VMRO, koji je tipičan primjer nacional-socijalizma pod okriljem ‘multikulturalizma’. Jesu li SAD, NATO, EU, Berlin i Pariz spremni da isti model tzv. beogradskih platformi zatraže i od Beograda u odnosu prema srpskim partijama ili zajednicama u regionu.
RTKLive: Je li?
ZEKOLI: Sumnjam. Upravo zbog tih dvojnih standarda prema Srbiji, pitanje entitetizacija na etničkim osnovama dobiće na zamahu kao nus-proizvod diskriminatorskog ekskluziviteta Srbije kao katalizatora etničkih odbranbenih mehanizama njenih susjeda.

*Tamara Nikčević je saradnica RTK-a i pokriva teme iz regiona