Ka ndërruar jetë ikona e kinematografisë Veljko Bulajiq
BKT
Kulturë

Ka ndërruar jetë ikona e kinematografisë Veljko Bulajiq

Përktheu B. Halimi | RTKlive

Ka vdekur njëri nga regjisorët më të mëdhenj të filmit nga rajoni ynë, Veljko Bulajiq, i cili i ka dhënë formë të përhershme kinematografisë jugosllave dhe kroate.

Filmi i tij "Beteja në Neretvë" u nominua për çmimin Oscar, derisa posteri i këtij filmi u bë nga piktori i madh, Picasso.

Regjisori Veljko Bulajiq ka lindur në Vilusi, afër Nikshiqit, më 22 mars të vitit 1928, derisa prej kohësh jetonte në Kroaci.

Në vazhdim ju sjellim intervistën e tij të fundit të realizuar nga gazetarja malazeze Tamara Nikçeviq për gazetën "Pobjeda"

Veljko Bulajiq: Tito më dha leje që personazhi i tij të mos shfaqet në filmin "Beteja në Neretvë"

Regjisori i njohur malazez kroat, në një intervistë për gazetën ‘Pobjeda’ ai ka folur për takimet e shumta me Titon, miqësinë me Orson Welles, Francois Trifo, Sophia Loren, Carlo Ponti; për "dallgën e zezë" jugosllave dhe prodhimet e tij të mëparshme filmike; për kineastët malazezë; përgatitjet për një film të ri për princin malazez Danilo...

Gjysmë shekulli më parë, në Ditën e Republikës, më 29 nëntor 1969, në Skenderi të Sarajevës u shfaq premiera e filmit "Beteja e Neretvës", një film luftarak i regjisorit të njohur malazez, kroat dhe jugosllav Veljko Bulajiq. Përveç Josip Broz Titos, në premierë morën pjesë zyrtarë të shumtë jugosllavë dhe yje të kinematografisë vendase dhe ndërkombëtare.

Disa dekada më vonë, "Beteja e Neretvës", me vendim të një jurie ndërkombëtare të producentëve, regjisorëve dhe kritikëve, të organizuar nga Instituti Suedez i Filmit, do të përfshihej në mesin e dhjetë filmave më të mirë të luftës të të gjitha kohërave.

Spektakli historik i Bulajiqit, i cili u pa nga më shumë se pesëqind milionë shikues në mbarë planetin, përveç atyre jugosllavë, mblodhi disa nga emrat kryesorë të teatrit botëror të asaj kohe. Përveç Velimir Bata Zhivojinoviq, Boris Dvornik, Milena Draviq, Ljubisha Samarxhiq, Silva Koshqina, Pavel Vujisiq, Fabijan Shovagoviq, në filmin e Bulajiqit luajnë edhe Orson Welles, Sergej Bondarchuk, Julroner, Julroner...

Posteri i versionit anglisht të filmit “Beteja në Neretvë” është krijuar nga i famshmi Pablo Picasso, ndërsa muzikën, me ndihmën e Orkestrës Filarmonike të Londrës, e ka shkruar Bernard Herman.

Si filmi më i shtrenjtë jugosllav dhe për nga prodhimi, më i madhi evropian deri atëherë, "Beteja e Neretvës" u mbështet nga producentët jugosllavë, italianë, gjermanë dhe anglezë, megjithëse ishte kryesisht një projekt filmik Jadran. Një pjesë në prodhim kishte edhe United Commonwealth, atëherë një nga kompanitë më të mëdha të prodhimit në botë.

Rreth pesëdhjetë e tetë kompani vendase sponsorizuan filmin e Bulajiqit.

"Beteja në Neretvë" u filmua për tetëmbëdhjetë muaj. Për qëllime të xhirimeve, regjisori Veljko Bulajiq punësoi regjimentin e kombinuar të Ushtrisë Popullore të atëhershme Jugosllave, me rreth dhjetë mijë ushtarë. Gjatë xhirimeve, katër fshatra të ndërtuara posaçërisht, një kështjellë u shkatërruan dhe ura e famshme e hekurt në Neretvë u minua dy herë.

Në këtë intervistë ekskluzive, Veljko Bulajiq (1928) kujton punën në filmin "Beteja në Neretvë", por flet edhe për arritjet e tij të mëparshme filmike, si dhe përgatitjen për filmin për princin malazez Danilo.

Si ju lindi ideja për të xhiruar filmin “Beteja në Neretvë”?

Për dy vjet, skenaristët Ratko Gjuroviq, Stevan Bulajiq, Ugo Piro dhe unë, secili nga këndvështrimi ynë, hulumtuam materiale historike, bëmë një sërë intervistash me pjesëmarrësit e drejtpërdrejtë të Betejës së Neretvës. Arritëm të takoheshim dhe të bisedonim me shumë aktorë të asaj beteje historike: nga komandantët partizanë që e drejtuan, tek kalorësit, të burgosurit, vetë të plagosurit... Në fund shkruam një skenar, të cilin Jadran Film e pranoi.

Si autor i filmit, mendova t'i dërgoja skenarin Titos, si komandant suprem dhe komandant i Betejës së Neretvës, për të dëgjuar mendimin e tij. Pas vetëm disa ditësh, më erdhi ftesa nga shefi i kabinetit të Titos për të shkuar në Beograd për një takim. Takimit tim me Titon i parapriu një bisedë me disa këshilltarë të tij. Duhet të them se ishte shumë e pakëndshme.

Pse?

Të gjithë bashkëpunëtorët e Titos ishin njëzëri: ata mendonin se skenari ishte shumë i mirë, por sigurisht që do të ishte mirë të shfaqej Tito si personazhi kryesor në film. Unë nuk isha dakord me këshilltarët e Titos, ndaj vendosa t'i shpjegoj personalisht Presidentit të Republikës qëndrimin tim.

Çfarë i the atij?

Më kujtohet, ishte një bisedë e gjatë. Dhe ia përsërita Titos se nuk mendoj se ai duhet të jetë personazhi kryesor i filmit, kështu që tre urdhrat e tij, të dhëna gjatë betejës në Neretva, janë të mjaftueshme për filmin tim.

Cilat ishin ato tri urdhra?

Se ushtria nuk duhet t'i lërë të plagosurit, e dyta - se "dritarja duhet të bjerë" dhe urdhri i tij i tretë - për prishjen e urës në Neretva.

Si reagoi Tito?

Pas një pauze pak më të gjatë, në të cilën vendosa të mos devijoja nga pikëpamjet e mia edhe me çmimin e ndërprerjes së punës për filmin, Tito piu një gllënjkë uiski dhe më tha të vazhdoja xhirimet.

“Përfundojeni filmin ashtu siç e keni menduar. Do ta informoj kabinetin”, më tha ai.

Menjëherë pas kthimit tim në Zagreb, Jadran film u informua se Shtabi i Përgjithshëm i APJ-së urdhëroi Qarkun Ushtarak të Splitit që të përmbushte plotësisht të gjitha detyrimet e ushtrisë të renditura në planin operativ të filmit.

Është e çuditshme që pas suksesit botëror të filmit “Beteja e Neretvës” nuk e keni xhiruar “Sutjeskën”. Në këtë film të Stipe Deliqit, kërkesa e bashkëpunëtorëve të Titos për të cilën folët u plotësua: Tito shfaqet si personazhi kryesor...

U përpoqa të shkëputesha nga temat e luftës dhe tashmë po mendoja të bëja një nga dy filmat: "Vrasja në Sarajevë" ose "Shçepani i vogël”.

Ndonëse Tito luhej nga i madhi Richard Burton, as në Jugosllavi dhe as në pjesën tjetër të botës “Sutjeska” nuk e përjetoi fare suksesin e filmit “Beteja e Neretvës”. Pse ndodhi kjo,  çfarë mendoni?

“Sutjeska” u krijua në një kohë kur çdo republikë përpiqej të vinte në pah pjesëmarrjen e saj në Luftën Popullore Çlirimtare përmes filmave. Asokohe nuk ishte problem që asnjë kompani kinematografike të merrte para për të xhiruar një film me temën e Luftës Çlirimtare Popullore. Në atë garë, udhëheqja boshnjake, duke siguruar fonde të mëdha, ishte shumë përpara. Vetëm disa filma ishin të një cilësie të mirë.

Pas filmit “Beteja e Neretvës”, ju morët etiketën e “drejtorit shtetëror” nga rrethe të caktuara. Në të njëjtën kohë, gazetari dhe njohësi i madh i filmit beogradas, Bogdan Tirnaniq, shkruante se "Qyteti juaj që vlon" ishte ideatori i të ashtuquajturës dallgë e zezë në kinematografinë jugosllave. Tingëllon kontradiktore, apo jo?

Në filmat e "dallgës së zezë", kritika filmike theksonte modernitetin e temave, veçanërisht në "Qyteti që vlon", "Toka e premtuar", "Tensioni i lartë". Ata filma u penguan.

Si?

"Qyteti i vluar", për shembull, u ndalua të shfaqej në Bosnje dhe Hercegovinë. Deri më sot, nuk është shfaqur atje.

Sa kushtoi xhirimi i “Beteja e Neretvës”? Për dekada, janë përhapur mite për kostot e supozuara të mëdha financiare të filmit tuaj.

Me investimet tona, jugosllave dhe me investimet e partnerëve të huaj, shpenzimet e realizimit të “Betejës së Neretvës” arritën në atë kohë afër 11 milionë dollarë. Në atë kohë, "Neretva" ishte me të vërtetë filmi më i shtrenjtë i prodhimit evropian. Nga ana tjetër, "Beteja e Neretvës" i solli filmit Jadran një fitim prej rreth tre milionë dollarësh në atë kohë dhe me ato para, filmi Jadran jo vetëm që ndërtoi dhe pajisi një studio dhe laborator zanor, por fitoi edhe një reputacion dhe u bë një partner i kërkuar i një sërë producentësh të huaj në ofrimin e të gjitha llojeve të shërbimeve filmike.

Dihet se Pablo Picasso, i cili gjatë jetës së tij ka realizuar vetëm dy postera filmash, ju ka dhuruar një poster për premierën evropiane të filmit “Beteja në Neretva”. Kujt i lindi ideja t'i kërkonte një piktori të famshëm ta bënte atë poster?

Në festivalin televiziv ndërkombëtar në Monte Karlo, kryetar i jurisë ishte intelektuali i shquar francez, akademiku Marcel Ashard, i cili, si mik i Pikasos, i shfaqi piktorit të njohur filmin tim "Shkupi 63".

Filmi flet për tërmetin dhe tragjedinë që i ndodhi Maqedonisë në vitin 1963?

Po. Në mbrëmjen përmbyllëse të Festivalit të Kanës, takova Pablo Picasso-n, i cili më përgëzoi për çmimin Grand Prix Golden Nymph për filmin “Shkupi 63.” Disa vite më vonë, rash në kontakt me agjentin e Picasso-s dhe e luta që t’i sugjeronte Picassos të bëjë një poster për filmin "Beteja e Neretvës". Menjëherë mora një përgjigje pozitive, me një kërkesë që t'i dërgoja paraprakisht piktorit të madh një orë nga filmi im i montuar. Vetëm kur posteri mbaroi, dikush ngriti çështjen e pagesës së tij. Parashikohej se kjo do të ishte një shumë e madhe. I shqetësuar, ia prezantova këtë problem Vidoj Zharkoviqit. “Do të gjejmë një zgjidhje, mos u shqetësoni. E rëndësishme është që Picasso pranoi ta bënte posterin”, mu përgjigj ai. Ende i shqetësuar, pyeta sekretarin e Pikasos për detyrimin e prodhimit ndaj autorit. “Maestro Pablo Picasso të dërgon përshëndetje”, më tha sekretari. "Në vend të parave për posterin, ai donte që t'i dërgoheshin dymbëdhjetë shishe verëra të zgjedhura nga Jugosllavia". Natyrisht, ndër shishet për Picasson, kam përfshirë edhe një ‘Vranac’ malazez. Disa vite më vonë, ndërsa isha në Kanë si anëtar i jurisë, planifikova të vizitoja Picasso-n. Fatkeqësisht, pikërisht në ato ditë ai u transferua në Paris, në një spital, ku vdiq.

Në premierën e “Beteja në Neretvë” ka marrë pjesë edhe presidenti i Jugosllavisë, Josip Broz Tito?

Po. Tito atë natë në Skenderi të Sarajevës e pa filmin për herë të parë.

A ishte i kënaqur? Çfarë ju tha ai?

Ai u gëzua pa masë. Pasi pa filmin, ai më përgëzoi ngrohtësisht mua dhe grupin e xhirimit. Ishte takimi im i parë me Titon pas bisedës sonë në Beograd para fillimit të projektit "Beteja në Neretvë".

Çfarë kujtoni tjetër nga ajo premierë?

Më kujtohet atmosfera e këndshme dhe shoqëria gazmore e grupit të xhirimit, aktorëve, të ftuarve dhe spektatorëve, që vazhdoi edhe të nesërmen. Përkatësisht, për shkak të borës dhe stuhisë, aeroporti i Sarajevës u mbyll, kështu që të gjithë u detyruam të qëndrojmë edhe disa ditë në kryeqytetin e Bosnjë-Hercegovinës.

Kur përmendët aktorët, si keni bashkëpunuar me yjet botërore që kanë luajtur në filmin tuaj?

Kam punuar shumë mirë me të gjithë: me Jules Briner, me aktorin gjerman Hardy Krieger, me Sergej Bondarchuk, Frank Nero, Christopher Plummer, Florinda Bolkan; veçanërisht me Orson Welles, me të cilin kam krijuar një miqësi personale interesante.

Po me aktorët jugosllavë? A është e vërtetë që Velimir Bata Zhivojinoviq ka qenë aktori juaj i preferuar? Ashtu siç ju, siç më tha dikur ai, ishe regjisori i tij i preferuar.

Po. E zbulova Bata Zhivojinoviqin si debutues dhe e punësova për filmin “Treni pa orar”. E ftova në Zagreb për një incizim provë dhe e binda veten se ai është jashtëzakonisht i talentuar. Pas asaj prove, Bata u kthye në Beograd me kontratën e parë të nënshkruar për filmin. Në filmat e mi, ai interpretoi një sërë rolesh me të vërtetë shkëlqyeshme. Dëshmi për këtë është ajo që do t'ju tregoj për qëndrimin e tij ndaj meje, të cilën ju vetë e përmendni: një ditë më thirri dhe më tha se djalin e kishte quajtur Miljko. Ky ishte emri i babait tim.

Sofia Loren mori pjesë edhe në premierën në Sarajevë të "Beteja e Neretvës"?

Jo. Sofia Loren së bashku me bashkëshortin e saj, producentin Carlo Ponti, ndoqën “Betejën e Neretvës” në Paris.

A i njihnit?

Sofia Loren dhe Carlo Pontin i takova në xhirimet e filmit "Gruaja nga lumi", me regji të Mario Soldatit, i cili më lejoi të jem vullnetar në grupin e tij të xhirimit. Disa vite më vonë, pas shfaqjes së filmit tim "Njeriu që duhet vrarë në Paris", shkova në darkë me Carlo Pontin. Duke diskutuar se kush ku do t’i kalonte pushimet e ardhshme, ia sugjerova Sveti Stefanin.

Ju sollët Sofia Loren dhe Carlo Ponti në Mal të Zi?

I propozova dhe pastaj u takuam përsëri në Sveti Stefan. Të dy ishin të kënaqur me bregdetin malazez.

Çfarë po bën tani? Kam lexuar diku se jeni duke xhiruar një film për princin malazez Danilo.

Princi Danilo është padyshim një figurë e madhe dhe domethënëse në historinë malazeze, krijuesi i shtetit të Malit të Zi që meriton vëmendje të veçantë edhe të kinematografisë malazeze. Ratko Gjuroviq, Stevan Bulajiq, Stevan Koprivica dhe unë shkruam përmbledhjen, trajtimin dhe versionin përfundimtar të skenarit, i cili për shkak të interesit të tij zgjoi interesimin e disa distributorëve dhe producentëve të huaj. Deri në fund të vitit kolegu Andro Martinoviq do të bëjë përgatitjet paraprake për filmin, që do të thotë se do të përgatisë një elaborim për realizimin me një plan financiar dhe operativ dhe diku në vjeshtë, pala malazeze duhet të arrijë bashkëpunimin me partnerët brenda dhe jashtë vendit. Regjinë e filmit do ta ketë Andro Martinoviq.

Nuk do ta bëni ju?

Jo. Për shkak të operacionit të papritur dhe shumë të komplikuar dhe pasigurisë që rezultoi nëse do të mund të përmbushja kërkesat e planit operativ të xhirimit, i cili do ta vinte produksionin në një situatë shumë të vështirë, ia lashë drejtimin Andro Martinoviqit.

A shikoni filma malazezë? Çfarë mendoni për kinematografinë malazeze?

Regjisorët malazezë i kanë dhënë gjithmonë kulturës malazeze një cilësi të vlefshme. Kujtojmë veprat e Ratko Gjuroviqit, Dushan Vukotiqit, Krsto Papiqit, Milo Gjukanoviqit, Zhivko Nikoliqit, Krsto Shkanatas, Vlatko Giliqit, Zdravko Velimiroviqit, Branko Baletiqit... Një listë mbresëlënëse e regjisorëve malazezë, jugosllavë! Ajo gjeneratë u pasua nga një e re, e cila, interesant, përfshin edhe disa regjisore femra.

A është planifikuar edhe seriali televiziv “Danilo”?

Është planifikuar që përshtatjen e skenarit për serialin televiziv ta bëjnë Stevo Koprivica dhe Adro Martinoviq. Ndoshta mund t'u sugjeroja diçka, edhe pse televizioni nuk është mediumi im.

Po filmi juaj “Ikja në det”?

Duke marrë parasysh vlerësimet jashtëzakonisht të favorshme të industrisë së filmit, kritikës dhe vlerësimeve të figurave të shquara të kulturës, duke marrë parasysh vlerësimet pozitive të përzgjedhjes së Festivalit të Kanës - që fatkeqësisht u anulua këtë vit për shkak të pandemisë - mendoj se filmi im “Ikja në det” do të ketë sukses me shikuesit.

Pas përfundimit të studimeve për regji në Centro Sperimentale në Romë, xhiruat filmin tuaj të parë, dokumentarin “Guri dhe deti”, në Mal të Zi. Filmi juaj i parë artistik…

Fillimisht ia ofrova filmit tim të parë artistik me metrazh të gjatë, titulli i punës "Toka", filmit malazez Lovçen.

Në vitin 1959 nga “Toka” lindi “Treni pa orar”?

Po, kështu ka qenë. Për dy vjet, mblodha dokumentacion, bëra disa sondazhe, vizitova Banjane, Oputna Rudina, Grahovo e Viluse, Petroviqe, Vuçi Do dhe kolonistët në Vojvodinë. Për skenarin ka bashkëpunuar edhe Elio Petri, një skenarist i shquar italian, i cili më vonë fitoi një Oscar.

I kënaqur me skenarin, ia dorëzova atë Lovçen Filmit, duke sugjeruar që ta realizojmë. Sidoqoftë, skenari nuk u pranua në mbledhjen e bordit të Lovçen Film: ata menduan, domethënë, se historia për kolonizimin e fshatarëve të varfër nuk do të ishte me interes për shikuesit, veçanërisht jo për ata në botë. Megjithatë, ata nuk më refuzuan plotësisht, kështu që më ofruan të xhiroja një film për hakmarrjen e gjakut në Mal të Zi. Refuzova dhe u ktheva në Jadran Film, më pas udhëtova në Dalmaci, Shibenik dhe fshatin Vaçani, pastaj në Baranja dhe Sllavoni dhe bëra një përshtatje të skenarit. Në mbledhjen e këshillit filmik të Jadran Filmit, e cila zgjati tridhjetë minuta, njëzëri u miratua skenari dhe mënyra e xhirimit.

“Treni pa orar” u shfaq në Kanë. A ka fituar ndonjë çmim?

Filmi fitoi Çmimin e Kritikës së Filmit të Francës. U shpërnda në pesëdhjetë e pesë vende të botës dhe më konfirmoi edhe mua si debutues. Pas atij filmi, gjithçka në thirrjen time ishte më e lehtë, shumë më e lehtë.

Konkurrenti juaj kryesor, gjithashtu debutues në atë kohë, ishte Francois Trifo...

Unë dhe Trifo ishim në marrëdhënie miqësore. Disa vite më vonë, në vitin 1962, në premierën e "Kozara", Trifo deklaroi se, megjithëse erdhi në shfaqjen e filmit tim me paragjykimin se nuk mund të shihte asgjë të re në një film lufte, "Kozara" ishte një film krejtësisht i pazakontë në zhanrin e tij. Më ka pëlqyer shumë “Treni pa orar”, por “Kozara” është më e pasur, më efektive, më e pjekur...”, ka thënë në frëngjisht Trifo.

A keni bashkëpunuar më vonë me Lovçen Film?

Filmi për Shçepanin e vogël, "Njeriu që duhet vrarë", u nderua me një medalje të artë në festivalin e 23-të Ndërkombëtar të Filmit Surrealist dhe Avant-Gard në Avelin dhe Medaljen Sitges në Spanjë. Megjithatë, “Njeriu që duhet vrarë” nuk është as film malazez.

Pse?

Ministria e Kulturës e Malit të Zi ka qenë e mençur për një kohë të gjatë. Ndërkohë filmin e ka marrë Jadran Film dhe Croatia Film. "Njeriu që duhet të vritet" fitoi një çmim në Festivalin e Filmit Fantastik në Paris dhe, më e rëndësishmja, u shpërnda në njëzet e gjashtë vende të botës.

A e ndiqni situatën politike në Mal të Zi?

Sigurisht.

Dhe si ju duket?

Gjyshi im Stevan Bulajiq ishte brezi i gjashtë i priftërinjve malazezë në familjen time; në të njëjtën kohë si prift ishte komandant i çetës Grahovo-Vilushka në çdo konflikt lufte. Në një betejë me turqit në kufirin me Hercegovinën, duke u ngarkuar në krye të kompanisë, gjyshi im, Papa Stevani, u plagos rëndë në dorën e djathtë. Ai mbeti i gjymtuar. I dobët dhe tashmë në vite shkroi poezinë: “Dora e djathtë është krahë i njeriut/ Nuk ka dorë të hapë derën/ Lotët e mi nuk kanë miq”.

Çfarë doni të thoni?

Dua të them se gjyshi im ishte një shembull i klerit thellësisht kombëtar malazez, i cili mbrojti Malin e Zi dhe luajti një rol të rëndësishëm në historinë malazeze. Shteti modern dhe bashkëkohor i Malit të Zi nënkupton të njëjtin lloj kishe. Kjo është e gjitha!

Ju jetoni prej kohësh në Kroaci, si i vlerësoni marrëdhëniet mes dy vendeve tona?

Pas takimit të parë ndërmjet presidentit Milo Gjukanoviq dhe Stjepan Mesiqit në Konavle në vitin 2000, kur u konstatua se agresioni kundër Kroacisë dhe sulmi në Dubrovnik dhe Konavle nuk ishin iniciuar nga Mali i Zi, por se agresor ishte Sllobodan Millosheviqi dhe Armata Popullore e Jugosllavisë, e cila dorën në zemër, mobilizoi një numër të caktuar rezervistësh malazezë - marrëdhëniet mes dy vendeve janë tradicionalisht fqinjësore të mira. Edhe sot më kujtohet se gjatë takimit të dy presidentëve më lanë shumë përshtypje fjalët dhe gjesti i kryetarit të komunës së Konavles, Luka Korda, i cili u ngrit në këmbë dhe ishte i pari që i zgjati dorën presidentit Gjukanoviq.


MË SHUME NGA Kulturë